Với tư cách là một người bám sát nhịp sống kinh tế – xã hội địa phương hơn một thập kỷ qua, chứng kiến sự đổi thay từng ngày của mảnh đất cửa ngõ thủ đô, tôi nhận thấy đã đến lúc chúng ta cần nhìn thẳng vào thực trạng xuống cấp nghiêm trọng của mạng lưới giao thông công cộng này. Đây không chỉ đơn thuần là câu chuyện của những cỗ máy cũ kỹ đã hết hạn khấu hao, mà sâu xa hơn, nó đang trở thành rào cản lớn cản trở mục tiêu xây dựng một đô thị thông minh, xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững của toàn tỉnh Hà Nam trong kỷ nguyên mới.

Hà Nam hiện đang sở hữu một mạng lưới giao thông huyết mạch vô cùng đồng bộ và hiện đại. Sự hiện diện của tuyến cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình, Quốc lộ 1A được đầu tư mở rộng khang trang, cùng hàng loạt tuyến đường vành đai, đường trục phát triển kinh tế mới được thảm nhựa phẳng lỳ đã tạo ra cú hích lớn cho giao thương. Thế nhưng, chạy trên những cung đường hiện đại trị giá hàng nghìn tỷ đồng ấy lại là hình ảnh đối lập hoàn toàn: Những chiếc xe buýt nhả khói đen kịt, vỏ ngoài rỉ sét, bong tróc sơn, và tiếng động cơ gầm rú đinh tai nhức óc mỗi khi tăng ga.

Khảo sát thực tế trên các tuyến xe buýt Phủ Lý đi Hòa Mạc (thị xã Duy Tiên), hay tuyến Phủ Lý – Bình Lục, tuyến Phủ Lý – Vĩnh Trụ, không khó để bắt gặp những cái lắc đầu ngán ngẩm và những lời phàn nàn trực tiếp từ hành khách. Sự xuống cấp thể hiện rõ nét trên hai phương diện chính:

• Về cơ sở vật chất: Hầu hết các xe đang vận hành đều đã có tuổi đời trên dưới chục năm. Nội thất bên trong xuống cấp trầm trọng: Ghế ngồi bong tróc lớp da bọc, đệm mút xẹp lún, tay vịn lỏng lẻo. Đặc biệt, hệ thống điều hòa trên nhiều xe chỉ hoạt động theo kiểu “cầm chừng”, phả ra hơi gió nóng rát hoặc thậm chí hỏng hóc hoàn toàn. Vào những ngày mùa hè oi bức với nhiệt độ ngoài trời lên tới 38-40 độ C, khoang hành khách không khác gì những “lò bát quái” di động, khiến người ngồi trong xe vã mồ hôi hột, ngột ngạt và vô cùng mệt mỏi.
• Về chất lượng dịch vụ: Mặc dù đã có nhiều chấn chỉnh, nhưng tình trạng vận hành thiếu chuyên nghiệp vẫn là một vấn nạn. Lịch trình chạy xe thường xuyên sai lệch, khiến hành khách phải chầu chực mỏi mòn tại các điểm dừng đỗ. Tình trạng phóng nhanh, phanh gấp, vượt ẩu để tranh giành khách, hay dừng đỗ không đúng nơi quy định vẫn xảy ra như cơm bữa. Thêm vào đó, thái độ phục vụ thiếu chuẩn mực, cáu gắt của một bộ phận tài xế và nhân viên phụ xe (lơ xe) đã tạo ra rào cản tâm lý cực lớn, khiến người dân có ác cảm với phương tiện công cộng.

Hình ảnh những chiếc xe buýt cũ kỹ, rỉ sét không còn phù hợp với diện mạo đô thị đang phát triển của Hà Nam.

Chính sự xuống cấp toàn diện này đã đẩy hành khách vào thế “cực chẳng đã” mới phải sử dụng xe buýt. Đối tượng phục vụ chủ yếu hiện nay trên các tuyến xe nội tỉnh chỉ còn bó hẹp ở một nhóm nhỏ: người cao tuổi đi khám bệnh, học sinh chưa đủ tuổi đi xe máy, hoặc những người lao động tự do không có phương tiện cá nhân. Trong khi đó, tệp khách hàng khổng lồ và đầy tiềm năng là dân công sở, viên chức, hay hàng vạn công nhân đang làm việc tại các khu công nghiệp lại hoàn toàn vắng bóng. Họ thà chấp nhận rủi ro khói bụi, mưa nắng trên chiếc xe máy cá nhân còn hơn là phải chịu đựng một chuyến đi hành xác trên xe buýt.

Tại sao mạng lưới xe buýt từng rất đông khách, từng là phương tiện “cứu cánh” của bao người trong giai đoạn những năm 2010 – 2015, nhưng nay lại đìu hiu, vắng vẻ đến vậy? Chúng ta không thể chỉ chăm chăm đổ lỗi hoàn toàn cho các đơn vị vận tải hay cơ quan quản lý, mà cần phải nhìn nhận vấn đề dưới một góc độ vĩ mô hơn: Sự thay đổi hành vi người tiêu dùng và sự gia tăng mạnh mẽ của tầng lớp trung lưu tại Hà Nam.

Cùng với sự phát triển của các khu công nghiệp, thu nhập bình quân đầu người tại Hà Nam đã tăng vọt trong thập kỷ qua. Khi túi tiền rủng rỉnh hơn, nhu cầu cơ bản của con người cũng được nâng cấp. Người dân có xu hướng tìm kiếm và sẵn sàng chi trả cho những phương tiện di chuyển an toàn hơn, tiện nghi hơn, sạch sẽ hơn và mang lại sự chủ động tuyệt đối về mặt thời gian. Thay vì phải chầu chực dưới cái nắng cháy da hay những cơn mưa tầm tã để chờ một chuyến xe buýt rệu rã, nhếch nhác, không ít gia đình trẻ tại Hà Nam hiện nay đã mạnh dạn dốc hầu bao, hoặc sử dụng đòn bẩy tài chính để sở hữu ô tô cá nhân.

Với các chính sách hỗ trợ tài chính linh hoạt từ ngân hàng, cùng các chương trình khuyến mãi hấp dẫn, việc mua sắm những dòng xe ô tô hiện đại, bền bỉ và tiết kiệm nhiên liệu như Toyota Vios – mẫu sedan quốc dân, hay các mẫu xe gầm cao đô thị năng động, đa dụng như Toyota Corolla Cross, Toyota Yaris Cross thông qua các đại lý uy tín như Toyota Thanh Xuân trở nên dễ dàng và nằm trong tầm tay của rất nhiều gia đình. Những chiếc xe cá nhân này mang lại một giá trị mà xe buýt hiện tại không thể có được: Sự riêng tư và an toàn tuyệt đối.

Khi người dân đã dần quen thuộc với tiêu chuẩn di chuyển cao cấp — ngồi trong không gian nội thất bọc da êm ái, điều hòa mát lạnh sâu, tận hưởng âm nhạc tùy thích, và đặc biệt là được bảo vệ bởi hàng loạt công nghệ an toàn tiên tiến (như hệ thống cảnh báo tiền va chạm, hỗ trợ giữ làn đường, điều khiển hành trình chủ động nằm trong gói công nghệ an toàn toàn cầu Toyota Safety Sense) — thì việc bắt họ quay lại, bước lên những chiếc xe buýt không đạt chuẩn, ồn ào và nóng nực là một điều gần như không tưởng. Sự chênh lệch quá lớn, một trời một vực về “trải nghiệm di chuyển” chính là nguyên nhân cốt lõi, mang tính quyết định khiến mạng lưới xe buýt truyền thống thất thế và đánh mất thị phần ngay trên chính “sân nhà” của mình.

Để thấy rõ sự tụt hậu, hãy làm một phép so sánh nhỏ với bức tranh giao thông của các tỉnh, thành phố lân cận. Trong khi người hàng xóm Nam Định đã bắt đầu mạnh dạn thí điểm các tuyến xe buýt nội tỉnh chất lượng cao, xe buýt hai cửa hiện đại; hay thủ đô Hà Nội đang có những bước tiến dài trong việc “xanh hóa” giao thông đô thị bằng hàng loạt tuyến xe buýt điện VinBus, xe buýt sử dụng năng lượng sạch CNG êm ái, không khói bụi, thì xe buýt Hà Nam dường như vẫn đang ngủ quên trong quá khứ, giậm chân tại chỗ ở công nghệ vận hành và tư duy quản lý của 15 năm trước.

Sự yếu kém, thiếu sức hút của giao thông công cộng không chỉ là câu chuyện kinh doanh lời lỗ của doanh nghiệp vận tải, mà nó đang kéo theo hàng loạt hệ lụy thực tế, tác động tiêu cực đến sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh:

1. Gia tăng áp lực khủng khiếp lên hạ tầng lõi: Do người dân từ chối xe buýt và đổ xô sử dụng phương tiện cá nhân, vào các khung giờ cao điểm (sáng đi làm, chiều tan tầm), các nút giao thông trọng điểm tại trung tâm thành phố Phủ Lý như ngã tư Biên Hòa, đường Lê Hoàn, khu vực cầu Hồng Phú luôn trong tình trạng căng thẳng, quá tải bởi lượng xe máy và ô tô cá nhân khổng lồ. Ùn tắc giao thông, dù chưa đến mức tê liệt như các siêu đô thị, nhưng đã bắt đầu xuất hiện thường xuyên, gây lãng phí thời gian và nhiên liệu của xã hội.
2. Mất đi cơ hội vàng để kích cầu du lịch: Hà Nam đang sở hữu “mỏ vàng” du lịch tâm linh, sinh thái với Khu du lịch quốc gia Tam Chúc mỗi năm đón hàng triệu lượt khách thập phương, cùng các điểm đến hấp dẫn khác như Địa Tạng Phi Lai Tự, Chùa Bà Đanh. Tuy nhiên, việc thiếu vắng hoàn toàn các tuyến xe buýt du lịch sạch đẹp, chuyên nghiệp kết nối trực tiếp từ bến xe trung tâm, ga đường sắt Phủ Lý vào các khu du lịch này đã khiến du khách (đặc biệt là khách phượt, khách đi lẻ) mất đi một lựa chọn di chuyển an toàn, tiết kiệm. Điều này gián tiếp làm giảm đi tính hấp dẫn của môi trường du lịch địa phương, ảnh hưởng đến doanh thu tiềm năng của ngành công nghiệp không khói.
3. Vấn nạn ô nhiễm môi trường và tiếng ồn: Các dòng xe buýt cũ nát đang sử dụng công nghệ động cơ diesel lạc hậu, tiêu chuẩn khí thải thấp là một trong những tác nhân trực tiếp gây ô nhiễm không khí cục bộ tại các tuyến đường chúng đi qua. Những luồng khói đen đặc quánh xả thẳng vào mặt người đi đường không chỉ gây bức xúc mà còn đi ngược lại hoàn toàn với định hướng chiến lược thu hút đầu tư xanh, phát triển công nghiệp công nghệ cao và bảo vệ môi trường mà lãnh đạo tỉnh Hà Nam đang nỗ lực xây dựng.

BẢNG TÓM TẮT: SO SÁNH THỰC TRẠNG VÀ TIÊU CHUẨN CẦN CÓ CỦA XE BUÝT HÀ NAM

Tiêu chí	Thực trạng hiện tại (Nguy cơ đào thải)	Tiêu chuẩn mong đợi (Cần lột xác)
Chất lượng phương tiện	Cũ kỹ, xuống cấp, vỏ xe rỉ sét, nội thất tồi tàn, hay hỏng vặt giữa đường.	Xe đời mới, thiết kế hiện đại, sàn thấp dễ lên xuống, sử dụng nhiên liệu sạch (Điện/CNG).
Hệ thống điều hòa	Kém hiệu quả, hoạt động chập chờn, thường xuyên hỏng hóc vào mùa nóng.	Hoạt động 100% công suất, làm mát sâu, có hệ thống lọc không khí.
Công nghệ & Quản lý	Thủ công, bán vé giấy xé tay, hành khách phải đứng đợi xe một cách thụ động.	Vé điện tử (thẻ thông minh), thanh toán QR code, có App theo dõi GPS lộ trình thời gian thực.
Tần suất & Đúng giờ	Thường xuyên trễ giờ, biểu đồ chạy xe lộn xộn, hay bỏ chuyến không thông báo.	Chuẩn xác đến từng phút, tần suất dày đặc 15-20 phút/chuyến vào giờ cao điểm.
Tiêu chuẩn khí thải	Đa số chỉ đạt chuẩn Euro 2 hoặc Euro 3, thường xuyên xả khói đen, gây tiếng ồn lớn.	Đạt chuẩn khí thải Euro 5 trở lên hoặc hoàn toàn Không phát thải (Xe buýt EV).

Để “cứu” lấy mạng lưới xe buýt Hà Nam khỏi bờ vực lụi tàn và đưa nó trở lại đúng vị thế của một phương tiện giao thông văn minh, những biện pháp chắp vá mang tính đối phó như sửa chữa tạm thời, thay thế vài chiếc ghế, hay sơn lại vỏ xe là hoàn toàn không đủ. Hà Nam cần một chiến lược “đại phẫu” thực sự, bài bản và dài hơi, đòi hỏi sự can thiệp quyết liệt từ cả phía cơ quan quản lý nhà nước (Sở Giao thông Vận tải, UBND Tỉnh) và sự đổi mới tư duy từ các doanh nghiệp vận tải.

Cần có sự đầu tư đồng bộ về cả công nghệ quản lý lẫn phương tiện hiện đại để thu hút người dân quay lại với xe buýt.

Thứ nhất, tiến hành tái cơ cấu mạnh mẽ và đẩy mạnh thu hút xã hội hóa: Cơ quan chức năng của tỉnh cần lập các đoàn thanh tra, rà soát lại toàn bộ năng lực tài chính, năng lực vận hành của các đơn vị đang được giao khai thác tuyến hiện tại. Những đơn vị, hợp tác xã vận tải có quy mô manh mún, không đáp ứng được các tiêu chuẩn tối thiểu về an toàn kỹ thuật và chất lượng dịch vụ cần bị kiên quyết thanh lọc, thay thế. Đồng thời, tỉnh cần ban hành các cơ chế, chính sách ưu đãi đột phá về thuế, hỗ trợ mặt bằng bến bãi, trạm sạc điện để tạo thảm đỏ, kêu gọi các tập đoàn vận tải lớn, chuyên nghiệp nhảy vào đầu tư mở mới các tuyến xe buýt chất lượng cao.

Thứ hai, đổi mới cơ chế trợ giá thông minh và thiết kế, tối ưu hóa lại luồng tuyến: Cần nhìn nhận khách quan rằng, giao thông công cộng bản chất là dịch vụ phục vụ an sinh xã hội, rất khó có thể tự hạch toán kinh doanh có lời nếu không có bàn tay trợ giá của Nhà nước. Tuy nhiên, Hà Nam cần thay đổi cách làm: Trợ giá phải “đúng, trúng và hiệu quả”. Thay vì khoán trắng theo chuyến như trước đây, cần trợ giá dựa trên số lượng hành khách thực tế sử dụng dịch vụ (kiểm soát thông qua hệ thống vé điện tử). Bên cạnh đó, mạng lưới tuyến cần được vẽ lại cho phù hợp với thực tiễn phát triển. Cần mạnh dạn mở thêm các tuyến buýt kết nối trực tiếp từ khu dân cư đến các Khu công nghiệp lớn (như KCN Đồng Văn I, II, III, IV, KCN Châu Sơn) với giờ giấc linh hoạt theo ca làm việc, nhằm phục vụ hàng vạn công nhân, qua đó giúp giảm thiểu tối đa tình trạng ùn tắc xe cá nhân đổ ra đường vào giờ tan ca.

Thứ ba, mạnh tay chuyển đổi số và ứng dụng triệt để công nghệ vào vận hành: Hành khách trong thời đại 4.0, đặc biệt là giới trẻ, đòi hỏi sự tiện lợi và chủ động. Đã qua rồi cái thời đứng vẫy xe bằng tay và mua vé bằng tiền lẻ. Việc triển khai ngay một ứng dụng di động (Mobile App) chính thức cho xe buýt Hà Nam là yêu cầu cấp thiết. Ứng dụng này cần cho phép người dùng theo dõi vị trí xe buýt qua GPS theo thời gian thực, hiển thị chính xác còn bao nhiêu phút nữa xe sẽ tới trạm, giúp người dân không bị lãng phí thời gian chờ đợi. Đồng thời, việc tích hợp thanh toán không tiền mặt bằng thẻ vé điện tử, quét mã QR qua các ví điện tử (MoMo, ZaloPay…) sẽ là điểm cộng cực lớn, là “vũ khí” để lôi kéo đối tượng học sinh, sinh viên, công nhân và dân văn phòng quay lại với xe buýt.

Thứ tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Máy móc dù hiện đại đến đâu cũng do con người vận hành. Cần tổ chức các khóa đào tạo thường xuyên, bắt buộc về văn hóa giao tiếp, kỹ năng phục vụ khách hàng, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ lái xe và nhân viên phụ xe. Cần có chế tài thưởng phạt phân minh: Xử lý nghiêm khắc, thậm chí sa thải những cá nhân có hành vi chửi bới khách, lái xe ẩu; đồng thời có chế độ đãi ngộ xứng đáng để giữ chân những người lao động tận tâm.

Tóm lại, việc xây dựng và phát triển một hệ thống giao thông công cộng văn minh, an toàn, thân thiện không chỉ đơn thuần là giải quyết bài toán đi lại cho một bộ phận người dân, mà nó còn là bộ mặt, là thước đo sự phát triển của một đô thị hiện đại. Hà Nam đang có lợi thế cực lớn về đà tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư và quyết tâm chính trị từ các cấp lãnh đạo. Đã đến lúc, một phần nguồn lực và sự quan tâm ấy cần được san sẻ và đầu tư đúng mức để mạng lưới xe buýt Hà Nam thực sự có một cuộc “lột xác” ngoạn mục, rũ bỏ hình ảnh xập xệ của quá khứ.

Chỉ khi nào những chiếc xe buýt lăn bánh trên đường phố Hà Nam trở nên sạch sẽ, an toàn, chạy đúng giờ từng phút và mang lại những tiện ích công nghệ hiện đại, thì khi đó, người dân mới tự nguyện, vui vẻ cất chiếc xe máy hay ô tô cá nhân ở nhà để bước lên xe buýt. Đó mới là nền tảng cốt lõi, là bước đi vững chắc nhất để Hà Nam tự tin tiến tới một đô thị văn minh, thông minh, giảm thiểu ùn tắc và phát triển bền vững trong tương lai gần, xứng tầm với vị thế là một trong những điểm sáng kinh tế của vùng Đồng bằng sông Hồng.

---

FAQ – Câu hỏi thường gặp về Xe buýt Hà Nam

1. Hiện tại ở Hà Nam có những tuyến xe buýt nội tỉnh nào đang hoạt động?

Dù gặp nhiều khó khăn, hiện tại tỉnh Hà Nam vẫn đang nỗ lực duy trì một số tuyến xe buýt cơ bản để phục vụ nhu cầu tối thiểu của nhân dân, tiêu biểu như: Tuyến Phủ Lý – Hòa Mạc (thị xã Duy Tiên), Tuyến Phủ Lý – Vĩnh Trụ (huyện Lý Nhân), Tuyến Phủ Lý – Bình Lục. Bên cạnh đó còn có một số tuyến liên tỉnh quan trọng đi Nam Định, Hưng Yên và Ninh Bình. Tuy nhiên, hành khách cần lưu ý cập nhật lộ trình vì số lượng xe hoạt động trên tuyến đang có xu hướng giảm dần do chất lượng xe xuống cấp và hiệu quả kinh doanh thấp.

2. Giá vé xe buýt tại Hà Nam hiện nay là bao nhiêu?

Mức giá vé xe buýt nội tỉnh tại Hà Nam hiện nay vẫn được đánh giá là khá rẻ và phù hợp với thu nhập của người lao động phổ thông, dao động từ 10.000 VNĐ đến 25.000 VNĐ cho mỗi lượt tùy thuộc vào cự ly di chuyển của hành khách (đi chặng ngắn hay toàn tuyến). Đối với học sinh, sinh viên và người cao tuổi, các đơn vị vận tải thường có chính sách làm vé tháng với mức giá ưu đãi hấp dẫn để khuyến khích sử dụng dịch vụ.

3. Người dân có thể phản ánh thái độ phục vụ hoặc chất lượng xe buýt kém ở đâu?

Quyền lợi của hành khách luôn cần được bảo vệ. Nếu gặp phải tình trạng xe bỏ bến, chạy ẩu, hoặc thái độ phục vụ của nhân viên thiếu chuẩn mực, hành khách có thể dùng điện thoại ghi lại biển số xe, thời gian, tuyến đường đang đi và phản ánh trực tiếp qua các kênh: Đường dây nóng của Sở Giao thông Vận tải tỉnh Hà Nam, gửi ý kiến trên Cổng thông tin điện tử của UBND tỉnh, hoặc liên hệ trực tiếp số điện thoại đường dây nóng của công ty vận tải thường được dán ở khu vực cửa lên xuống bên trong xe buýt.

4. Liệu trong thời gian tới Hà Nam có đưa xe buýt điện vào hoạt động không?

Việc thay thế xe buýt chạy dầu diesel bằng xe buýt điện (EV) hoặc xe sử dụng nhiên liệu sạch là một trong những định hướng mũi nhọn trong chiến lược phát triển giao thông xanh, bảo vệ môi trường của tỉnh Hà Nam. Tuy nhiên, để đưa xe buýt điện vào vận hành thực tế, tỉnh cần giải quyết bài toán lớn về kêu gọi các nhà đầu tư đủ tiềm lực tài chính và quỹ đất để xây dựng hệ thống trạm sạc điện đồng bộ. Dự kiến, trong định hướng quy hoạch giao thông của tỉnh giai đoạn 2025-2030, tiêu chí sử dụng xe buýt năng lượng sạch sẽ là điều kiện tiên quyết, được ưu tiên cộng điểm để lựa chọn nhà thầu khi mở các tuyến xe buýt mới hoặc đấu thầu lại các tuyến cũ.