Với tư cách là một người bám sát nhịp đập kinh tế địa phương trong nhiều năm, tôi nhận thấy cuộc chuyển đổi này không đơn thuần chỉ là một xu hướng nhất thời để làm truyền thông, mà thực sự là một nút thắt sinh tử quyết định sự tồn vong của các doanh nghiệp. Nếu không thay đổi, việc bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu chỉ là câu chuyện sớm muộn. Bài viết này sẽ mổ xẻ trực diện cách các nhà máy tại Khu công nghiệp Đồng Văn, Hòa Mạc, Châu Sơn đang chật vật nhưng kiên quyết thay đổi tư duy, từng bước đưa dệt may Hà Nam chi tiết sản xuất bền vững tiết kiệm vào thực tiễn rập khuôn khắt khe của các đối tác quốc tế.

Nhìn vào các báo cáo kinh tế – xã hội và số liệu xuất nhập khẩu của tỉnh Hà Nam trong những quý gần đây, không khó để chúng ta nhận ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: Dù kinh tế toàn cầu có dấu hiệu phục hồi sau đại dịch, lạm phát tại các thị trường tiêu thụ lớn bắt đầu hạ nhiệt, nhưng nhiều nhà máy dệt may truyền thống tại các huyện Bình Lục, Lý Nhân vẫn chịu cảnh “đói” đơn hàng. Thậm chí, nhiều xưởng chỉ nhận được các đơn hàng nhỏ lẻ, thời gian giao hàng gấp gáp với biên lợi nhuận cực mỏng, không đủ để duy trì bộ máy.

Vì sao lại có sự phân hóa rõ rệt này?

Câu trả lời cốt lõi nằm ở cụm từ “tính tuân thủ”. Các nhãn hàng thời trang quốc tế lớn hiện nay (như Zara, H&M, Nike, Adidas…) không chỉ quan tâm đến giá thành gia công sản phẩm rẻ như trước đây. Họ đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối: truy xuất nguồn gốc từng mét vải, đo lường chính xác lượng phát thải khí nhà kính (carbon footprint) trên mỗi chiếc áo được sản xuất ra, và yêu cầu nhà máy gia công phải đạt được các chứng chỉ uy tín như LEED (Định hướng Thiết kế về Năng lượng và Môi trường), HIGG Index hoặc các tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội tương đương.

Hoạt động xuất khẩu dệt may của nước ta nói chung và Hà Nam nói riêng đang bị tái định hình mạnh mẽ bởi các rào cản kỹ thuật mới:

• Thị trường EU: Áp dụng triệt để tiêu chuẩn kinh tế tuần hoàn. Họ yêu cầu sản phẩm dệt may nhập khẩu phải có tuổi thọ cao, dễ dàng tái chế sau khi sử dụng và tuyệt đối không chứa các loại hóa chất độc hại gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng cũng như nguồn nước.
• Thị trường Mỹ: Kiểm soát gắt gao đạo luật chống lao động cưỡng bức, đồng thời yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng sâu đến tận nguồn gốc sợi bông (Tier 3, Tier 4). Bất kỳ sự thiếu minh bạch nào cũng có thể dẫn đến việc lô hàng bị giữ lại tại cảng.

Tại Hà Nam, sự phân hóa năng lực đang diễn ra mạnh mẽ. Những doanh nghiệp FDI (vốn đầu tư nước ngoài) lớn ở KCN Đồng Văn I, II tỏ ra vô cùng nhạy bén khi sớm rót vốn đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái công suất lớn, vận hành hệ thống tuần hoàn nước thải công nghiệp. Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) nội địa lại đang loay hoay, chật vật giữa ngã ba đường: Muốn nâng cấp dây chuyền thì thiếu vốn đầu tư trầm trọng, nhưng nếu không nâng cấp thì chắc chắn sẽ mất khách hàng vào tay các quốc gia cạnh tranh như Bangladesh hay Ấn Độ.

Để có thể tồn tại và giữ vững nhịp độ sản xuất, không có cách nào khác là các doanh nghiệp phải tự mình tối ưu hóa quy trình. Đi sâu vào các phân xưởng lớn tại Hà Nam hiện nay, “sản xuất tinh gọn” (Lean Manufacturing) và “tiết kiệm năng lượng” là hai cụm từ được nhắc đến nhiều nhất trong các cuộc họp giao ban đầu ca của ban quản đốc.

1. Tối Ưu Hóa Năng Lượng Và Tài Nguyên Nước Trong Sản Xuất

Theo một khảo sát chuyên sâu tại 5 nhà máy dệt may tiêu biểu ở khu vực thị xã Duy Tiên, chi phí điện năng tiêu thụ và hơi nước phục vụ cho quá trình ủi, sấy, nhuộm chiếm tới 15-20% tổng chi phí vận hành hàng tháng. Đây là một con số khổng lồ bào mòn lợi nhuận. Để cắt giảm triệt để con số này, các doanh nghiệp đã dũng cảm áp dụng hàng loạt biện pháp cải tiến thực tế:

• Thay thế toàn bộ hệ thống chiếu sáng: Chuyển đổi từ bóng đèn huỳnh quang cũ sang sử dụng đèn LED công nghiệp tiết kiệm điện. Đặc biệt, các kỹ sư đã thiết kế lại kết cấu nhà xưởng để lấy ánh sáng tự nhiên qua hệ thống mái xưởng bằng nhựa polycarbonate thông minh, giúp giảm tới 30% điện năng chiếu sáng vào ban ngày mà không làm tăng nhiệt độ bên trong.
• Thu hồi nhiệt thải và chuyển đổi năng lượng: Lắp đặt hệ thống lò hơi sinh khối (biomass) sử dụng viên nén trấu, dăm gỗ thay cho lò hơi đốt than đá truyền thống. Cùng với đó, các nhà máy tích hợp công nghệ thu hồi nhiệt từ dòng nước thải nóng để sấy khô vải, hạn chế tối đa việc xả thẳng khí thải CO2 ra môi trường, đáp ứng trực tiếp tiêu chí đánh giá của nhãn hàng.

2. Tư Duy Quản Trị Tinh Gọn & Bài Học Từ Ngành Công Nghiệp Kỹ Thuật Cao

Có một thực tế vô cùng thú vị là, tư duy chuyển đổi xanh và tối ưu hóa chi phí trong ngành dệt may hiện nay có sự tương đồng rất lớn với triết lý quản trị nổi tiếng (Lean Production) của các tập đoàn công nghiệp kỹ thuật cao hàng đầu thế giới như Toyota. Cốt lõi của vấn đề nằm ở việc loại bỏ sự lãng phí (Muda) trong mọi khía cạnh.

Chẳng hạn, thay vì lãng phí tài nguyên và năng lượng một cách vô tội vạ, tư duy quản trị hiện đại hướng tới việc đạt được hiệu suất cao nhất với mức phát thải thấp nhất. Điều này không chỉ dừng lại ở dây chuyền máy may, mà thể hiện rất rõ ngay trong cách giới chủ doanh nghiệp dệt may tại Hà Nam đầu tư phương tiện đi lại, xe đưa rước chuyên gia và vận hành logistics. Ngày càng có nhiều giám đốc, quản lý cấp cao lựa chọn nâng cấp đội xe công ty bằng các dòng xe điện hóa (Hybrid) mang công nghệ xanh.

Việc tìm đến các đại lý phân phối uy tín như Toyota Thanh Xuân để tham khảo và trang bị các dòng xe tiên tiến như Toyota Corolla Cross Hybrid hay Toyota Yaris Cross Hybrid không chỉ giải quyết bài toán tiết kiệm nhiên liệu tối ưu (giảm tới 40-50% lượng xăng tiêu thụ so với xe động cơ đốt trong truyền thống), mà còn là một cách tinh tế để các doanh nghiệp khẳng định cam kết bảo vệ môi trường. Sự đồng bộ từ phương tiện di chuyển cá nhân đến chiến lược ESG mà nhà máy của họ đang theo đuổi cho thấy một sự thay đổi tận gốc rễ về tư duy. Triết lý “xanh từ phân xưởng ra đến ngoài đường phố” chính là chìa khóa vàng để ghi điểm tuyệt đối trong quá trình đàm phán, đánh giá (audit) của các chuyên gia đến từ đối tác Âu – Mỹ.

3. Số Hóa Khâu Quản Lý Chuyền May Và Cắt Giảm Rác Thải

Các chuyên gia kỹ thuật nhận định rằng, sự lãng phí lớn nhất trong dệt may gia công chính là vật tư tiêu hao (đặc biệt là vải vụn) và thời gian chết (downtime) của công nhân do chờ bán thành phẩm. Bằng cách mạnh dạn đầu tư đưa phần mềm quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP) và hệ thống quét mã vạch RFID vào từng cụm máy khâu, người quản đốc giờ đây có thể ngồi tại phòng điều hành để đo lường trực tiếp năng suất của từng tổ may theo thời gian thực (real-time).

Hệ thống máy cắt vải CNC tự động được lập trình sơ đồ cắt tối ưu hóa bằng trí tuệ nhân tạo (AI) giúp tận dụng tối đa diện tích mặt vải. Từ đó, tỷ lệ rác thải dệt may (vải vụn) tại một số xưởng tiên phong ở Hà Nam đã giảm được tới 12% so với giai đoạn năm 2021. Lượng vải vụn ít ỏi còn lại cũng được phân loại và bán cho các đối tác tái chế làm ruột gối hoặc thảm lau, tạo thành một vòng tuần hoàn khép kín hoàn hảo.

Để quý độc giả và các nhà đầu tư có thể hình dung rõ ràng hơn về sự dịch chuyển mang tính lịch sử này, dưới đây là bảng phân tích chi tiết so sánh giữa mô hình sản xuất gia công cũ và mô hình sản xuất xanh mới đang diễn ra sôi động trên địa bàn tỉnh Hà Nam:

Tiêu chí đánh giá	Mô hình Truyền thống (Giai đoạn 2015 – 2020)	Mô hình Cải tiến Bền vững (Từ 2024 – Tương lai)
Năng lượng sử dụng	Phụ thuộc 100% vào nguồn điện lưới quốc gia, sử dụng lò hơi đốt than đá gây ô nhiễm.	Tích hợp hệ thống điện mặt trời áp mái, sử dụng lò hơi sinh khối (biomass) thân thiện.
Quản lý nguyên liệu	Thừa/thiếu vật tư không rõ ràng, kiểm kê thủ công, tỷ lệ rác thải vải vụn rất cao (>15%).	Cắt tự động bằng hệ thống máy tính CNC, tối ưu sơ đồ cắt thông minh, kiểm soát rác thải <5%.
Môi trường làm việc	Nhiệt độ xưởng nóng bức, bụi bông bay lơ lửng nhiều, cường độ tiếng ồn từ máy móc lớn.	Lắp đặt hệ thống thông gió làm mát Cooling Pad, hệ thống hút bụi bông trung tâm bảo vệ sức khỏe.
Lợi thế cạnh tranh	Dựa hoàn toàn vào giá nhân công rẻ, chủ yếu nhận gia công hình thức CM (Cut – Make, chỉ cắt và may).	Tự hào sản xuất bền vững, đáp ứng trọn vẹn ESG, đủ năng lực nhận đơn hàng giá trị cao FOB/FOB+ (Mua nguyên liệu – Bán thành phẩm).

Đứng trên góc độ chuyên môn của một nhà phân tích kinh tế địa phương, tôi phải thẳng thắn nhìn nhận và đánh giá khách quan rằng: Bức tranh sản xuất bền vững của ngành dệt may Hà Nam không phải lúc nào cũng trải đầy hoa hồng. Sự chuyển dịch này mang theo những nỗi đau “trưởng thành” không hề nhỏ.

So sánh lợi thế và bất lợi với các tỉnh lân cận:

Nếu tỉnh Nam Định tự hào với bề dày lịch sử hàng trăm năm của “thành phố dệt”, có nguồn lao động tay nghề cao mang tính kế thừa; thì Hà Nam lại sở hữu lợi thế vàng về hạ tầng cơ sở. Các KCN tại Hà Nam phần lớn được quy hoạch mới, bài bản, đường sá đồng bộ, dễ dàng triển khai các hệ thống hạ tầng xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn A của Bộ Tài nguyên & Môi trường. Giao thông kết nối thẳng với cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ đi cảng Hải Phòng cũng là điểm cộng lớn cho logistics.

Tuy nhiên, rào cản khổng lồ và lớn nhất hiện nay để hiện thực hóa tham vọng xanh chính là Tài chính.

Để có thể “xanh hóa” một cách toàn diện, một nhà máy quy mô tầm trung với khoảng 1.000 công nhân cần phải đầu tư từ 20 đến 30 tỷ đồng cho việc lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời áp mái, thay thế công nghệ nhuộm truyền thống sang công nghệ nhuộm không dùng nước (waterless dyeing), và xây dựng hệ thống xử lý khí thải đạt chuẩn. Đối với các tập đoàn FDI hay các công ty cổ phần lớn, con số này hoàn toàn nằm trong khả năng hoạch định tài chính của họ. Nhưng đối với các công ty tư nhân quy mô địa phương, vốn đang phải gồng mình gánh lãi suất ngân hàng hàng tháng, thì đây quả thực là một thách thức sinh tử, một bài toán khó chưa có lời giải đáp tức thời.

Chúng ta đang thực sự chứng kiến một quá trình thanh lọc thị trường diễn ra vô cùng khốc liệt và tàn nhẫn. Những nhà xưởng xây dựng theo kiểu cũ rích, mái tôn xập xệ nóng bức, tư duy quản lý theo kiểu “bóc lột sức lao động” và vắt kiệt tài nguyên sẽ dần bị loại bỏ khỏi hệ sinh thái vì không thể vượt qua các bài kiểm tra năng lực của người mua quốc tế.

Sự chuyển mình của ngành công nghiệp dệt may Hà Nam không chỉ là câu chuyện kinh doanh của giới chủ, mà nó quyết định trực tiếp đến sinh kế, thu nhập của hàng vạn hộ gia đình trên toàn địa bàn tỉnh. Để có thể vững vàng vượt qua “cơn bão” tiêu chuẩn xanh toàn cầu này, chúng ta cần một sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt từ nhiều phía:

1. Về phía cộng đồng doanh nghiệp: Điều tiên quyết là cần phải ngừng ngay tư duy làm đối phó, chống chế qua các kỳ đánh giá. Việc áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng, bảo vệ môi trường không phải là một khoản chi phí mất đi, mà phải được nhìn nhận đúng đắn là một khoản đầu tư sinh lời trong dài hạn. Chuyển đổi số trong khâu vận hành, quản lý kho bãi và dây chuyền phải được xem là nền tảng cốt lõi để gia tăng sức cạnh tranh.
2. Về phía Chính quyền và các cơ quan ban ngành tỉnh Hà Nam: Cần nhanh chóng xây dựng và đẩy mạnh các gói tín dụng xanh với mức lãi suất ưu đãi đặc biệt. Hỗ trợ thủ tục pháp lý nhanh gọn để doanh nghiệp dệt may dễ dàng vay vốn lắp đặt năng lượng tái tạo. Đồng thời, Sở Công Thương và các hiệp hội nghề nghiệp cần thường xuyên mời chuyên gia về mở các lớp tập huấn chuyên sâu, tư vấn miễn phí về cách thức lấy chứng chỉ Carbon quốc tế, các bộ tiêu chuẩn ISO mới nhất cho khối doanh nghiệp SMEs địa phương.
3. Tạo dựng vòng tuần hoàn liên kết công nghiệp: Khuyến khích mô hình cộng sinh công nghiệp. Các doanh nghiệp trong cùng một Khu công nghiệp tại Hà Nam (ví dụ KCN Châu Sơn) có thể liên kết chặt chẽ để trao đổi rác thải, phế liệu. Điển hình như mô hình: vải vụn, pallet gỗ hỏng từ nhà máy may mặc này có thể được thu gom làm nguồn nguyên liệu đốt lò sinh khối (biomass) cho một nhà máy dệt nhuộm kế bên, vừa giải quyết bài toán rác thải, vừa tiết giảm chi phí mua nhiên liệu.

Nút thắt lớn nhất của ngành dệt may Hà Nam trong thập kỷ kỷ nguyên số hiện nay không còn nằm ở kỹ năng đôi bàn tay khéo léo của người thợ cắt, thợ may, mà nó nằm trọn vẹn ở tư duy chiến lược của những người làm chủ doanh nghiệp. Chuyển đổi mô hình hoạt động sang sản xuất bền vững tuyệt nhiên không còn là câu chuyện “làm hình ảnh” để PR trên các phương tiện truyền thông, mà đó chính là “tấm vé thông hành” duy nhất và bắt buộc để hàng hóa của Hà Nam có thể tiếp tục tự tin bước ra biển lớn, tiến vào các thị trường khó tính bậc nhất thế giới.

Bằng cách kiên định và áp dụng triệt để các giải pháp tối ưu hóa, tinh chỉnh chi tiết sản xuất bền vững, tiết kiệm từ từng kilowatt điện năng, từng mét khối nguồn nước sinh hoạt đến việc kiểm soát gắt gao vật tư tiêu hao, dệt may Hà Nam hoàn toàn có đầy đủ cơ sở và niềm tin để tái định vị lại chính mình. Tương lai của ngành công nghiệp dệt may tỉnh nhà sẽ không chỉ dừng lại là một cứ điểm gia công giá rẻ mờ nhạt, mà sẽ vươn tầm trở thành một đối tác cốt lõi trong chuỗi cung ứng xanh, uy tín và đáng tin cậy trên bản đồ dệt may toàn cầu.

1. “Sản xuất bền vững” trong ngành dệt may Hà Nam cụ thể là làm những công việc gì?

Sản xuất bền vững là một quá trình toàn diện bao gồm nhiều hạng mục cốt lõi: đầu tư sử dụng năng lượng tái tạo (như điện năng lượng mặt trời áp mái), thực hiện các giải pháp kỹ thuật để giảm thiểu tối đa phát thải khí nhà kính (CO2), xây dựng hệ thống tuần hoàn tái sử dụng nước thải công nghiệp sau nhuộm, ưu tiên sử dụng các loại nguyên liệu vải sợi tái chế (Recycled Polyester, Organic Cotton). Bên cạnh đó, số hóa khâu quản lý để giảm hao phí vật tư và đặc biệt là phải đảm bảo các chế độ phúc lợi, an toàn vệ sinh lao động tốt nhất cho người công nhân.

2. Tại sao doanh nghiệp dệt may bắt buộc phải chuyển đổi sang sản xuất xanh vào thời điểm này mà không phải lúc khác?

Bởi vì quỹ thời gian không còn nhiều. Các thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới như EU, Mỹ (đây là các thị trường chiếm phần lớn tỷ trọng thị phần xuất khẩu dệt may của các doanh nghiệp Hà Nam) đã và đang chính thức áp dụng các luật định khắt khe mang tính bắt buộc về môi trường. Điển hình như cơ chế CBAM (đánh thuế carbon), đạo luật chống phá rừng, hay yêu cầu báo cáo minh bạch theo tiêu chuẩn ESG. Nếu chậm trễ và không cung cấp được “chứng chỉ xanh” minh chứng năng lực, doanh nghiệp sẽ lập tức bị gạch tên khỏi danh sách nhà cung cấp và mất đi toàn bộ đơn hàng.

3. Tỉnh Hà Nam hiện nay có những chính sách gì thiết thực để hỗ trợ doanh nghiệp dệt may trong quá trình chuyển đổi không?

Thời gian qua, tỉnh Hà Nam đang đẩy mạnh công tác quy hoạch và hoàn thiện hạ tầng các Khu, Cụm công nghiệp mới theo định hướng tiêu chuẩn KCN sinh thái thân thiện. Tỉnh cũng hỗ trợ xúc tiến thương mại, tạo điều kiện thuận lợi về quỹ đất. Tuy nhiên, để giải quyết bài toán “khát vốn”, các chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp cho doanh nghiệp nhỏ lẻ để đầu tư đổi mới công nghệ xanh vẫn rất cần sự vào cuộc mạnh mẽ hơn nữa từ các ngân hàng thương mại cổ phần và Quỹ bảo vệ môi trường, nhằm tạo ra các gói vay đặc thù, thủ tục tinh gọn và dễ tiếp cận hơn trong thời gian tới.

4. Chi phí ban đầu cho việc đầu tư hệ thống sản xuất tiết kiệm năng lượng có thực sự quá sức với doanh nghiệp không?

Không thể phủ nhận rằng chi phí đầu tư tư bản ban đầu (CAPEX) cho các hệ thống như điện mặt trời áp mái quy mô lớn hoặc dây chuyền xử lý nước thải sinh học là một con số rất lớn. Nhưng bù lại, chi phí vận hành hàng tháng (OPEX) sẽ ghi nhận sự sụt giảm mạnh mẽ (thực tế chứng minh có thể giảm từ 20-30% hóa đơn tiền điện, tiền nước hàng tháng). Theo tính toán của các chuyên gia kinh tế, bài toán thời gian hoàn vốn (ROI) cho các dự án năng lượng này tại các KCN ở Hà Nam thường rơi vào khoảng 3.5 đến 5 năm. Sau cột mốc này, hệ thống sẽ sinh lời và doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi hoàn toàn từ nguồn năng lượng miễn phí trong suốt vòng đời mười mấy năm tiếp theo của dự án.